Nowoczesne drogi, światłowody, nowe szkoły i hale sportowe. Polska wieś zmieniła się przez ostatnie kilkadziesiąt lat nie do poznania. Ale wystarczy zajrzeć pod ziemię, żeby zobaczyć zupełnie inny obraz. W 174 gminach mieszkańcy obszarów wiejskich nie korzystają z sieci kanalizacyjnej. W setkach kolejnych dostęp do niej ma zaledwie garstka gospodarstw.
Tak wynika z raportu naukowców Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, którzy przeanalizowali dane GUS. Wnioski są niepokojące: infrastrukturalna mapa Polski nadal pokazuje ogromne różnice między regionami, przypominające nawet historyczne granice zaborów.
W jednej gminie kanalizacja, w drugiej tylko szamba
Z danych za 2024 rok wynika, że z kanalizacji korzystało zaledwie 46,2 proc. mieszkańców polskiej wsi. Oznacza to, że ponad połowa musiała korzystać z innych sposobów odprowadzania i oczyszczania ścieków, przede wszystkim zbiorników bezodpływowych i przydomowych oczyszczalni.
Najgorzej pod tym względem jest w województwie lubelskim, gdzie do sieci podłączonych jest tylko 24,7 proc. mieszkańców wsi. Niewiele lepiej jest na Podlasiu – 27,2 proc. i w Łódzkiem – 28,3 proc.
Dla porównania w województwie pomorskim z kanalizacji korzysta 68,2 proc. mieszkańców obszarów wiejskich.
Jeszcze większe różnice widać na poziomie powiatów. W powiecie janowskim na Lubelszczyźnie z sieci korzysta zaledwie 3,7 proc. mieszkańców wsi, podczas gdy w tamtejszych miastach wskaźnik ten sięga 97,4 proc.
W 174 gminach nie ma kanalizacji. Najwięcej na Mazowszu
Naukowcy SGH ustalili, że w 174 gminach na obszarach wiejskich nikt nie korzysta z sieci kanalizacyjnej. Najwięcej takich samorządów znajduje się w województwie mazowieckim – 52, lubelskim – 29 i podlaskim – 22.
Na Podlasiu problem dotyczy aż 21 proc. wszystkich gmin wiejskich i miejsko-wiejskich.
Co więcej, w 359 gminach dostęp do kanalizacji ma najwyżej co dziesiąty mieszkaniec obszarów wiejskich.
Badacze zwracają uwagę, że nie są to wyłącznie pojedyncze miejscowości. Gminy z największymi brakami infrastrukturalnymi często tworzą całe skupiska. To pokazuje, jak głęboko zakorzenione są regionalne nierówności.
Kilometry rur dla kilku domów. Kto za to zapłaci?
Dlaczego przez tyle lat nie udało się rozwiązać problemu? Jedną z głównych przeszkód są pieniądze.
W miejscowościach, gdzie domy stoją daleko od siebie, doprowadzenie kanalizacji oznacza konieczność budowy kilometrów rur, przepompowni i innych urządzeń. Koszt obsłużenia jednego gospodarstwa może być nieproporcjonalnie wysoki.
A na tym wydatki się nie kończą. Infrastrukturę trzeba później utrzymywać, naprawiać i modernizować.
Dlatego eksperci SGH przekonują, że Polska nie powinna za wszelką cenę dążyć do podłączenia każdego domu do wielkiej sieci kanalizacyjnej.
Rozwiązaniem mogą być małe, lokalne oczyszczalnie obsługujące kilka lub kilkadziesiąt gospodarstw, przydomowe oczyszczalnie albo odpowiednio nadzorowane szczelne zbiorniki bezodpływowe.
Francuzi znaleźli rozwiązanie. Polska może skorzystać
Naukowcy wskazują na doświadczenia Francji, gdzie dużą rolę odgrywają niewielkie oczyszczalnie ścieków.
W 2024 roku funkcjonowało tam ponad 23 tys. komunalnych oczyszczalni, z czego blisko 19 tys. stanowiły małe obiekty.
Zamiast budować długie sieci prowadzące do jednej dużej oczyszczalni, można oczyszczać ścieki bliżej miejsca ich powstawania. W przypadku rozproszonej zabudowy takie rozwiązanie bywa znacznie tańsze.
Badacze SGH postulują stworzenie długoterminowego programu dla polskiej wsi, z systemem finansowania dostosowanym do lokalnych warunków.